تنوع خرما در جهان بسیار زیاد بوده و بین ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ رقم مطرح شده است. در ایران نیز تعداد زیادی از ارقام خرما و در حدود ۴۰۰ رقم نام برده شده است.
تولید خرما و سطح زیر کشت آن در جهان
خرما در بیش از ۳۴ کشور دنیا مورد کشت و کار قرار میگیرد. از نظر سطح زیر کشت، عربستان، الجزایر و ایران بهترتیب بیشترین میزان سطح زیر کشت را در دنیا به خود اختصاص دادهاند. سطح زیر کشت خرما در ایران ۲۳۲ هزار هکتار بوده که حدود ۱۹۹ هزار هکتار آن بارور است. حدود ۸۵ درصد کل تولید انواع خرما در دنیا متعلق به کشورهای مصر، ایران، عراق، عربستان و پاکستان است. میزان تولید خرما در کشور حدود یک میلیون و چهارده هزار تن است و از این حیث ایران از بزرگترین تولیدکنندگان خرما در دنیا به حساب میآید. از نظر تولید و صادرات ایران بعد از مصر در رتبه دوم جهانی قرار دارد.
تولید خرما در ایران
درخت خرما در ۱۵ استان ایران مورد کشت قرار میگیرد. استانهای کرمان، هرمزگان، خوزستان، بوشهر، فارس و سیستان بلوچستان حدود ۹۸ درصد تولید خرمای کشور را به خود اختصاص دادهاند و جزء مناطق اصلی تولید خرما در کشور محسوب میشوند. حدود ۹۰ درصد تولید خرمای کشور مازاد مصرف داخلی است که این موضوع اهمیت صادرات این محصول را نشان میدهد.
خارک، رطب و خرما
میوه درخت خرما در طول زمان رسیدن خود مراحلی راطی میکند که در این مراحل، تغییراتی در رنگ، بافت، مزه، اندازه و اجزاء تشکیلدهنده آن ایجاد میشود. این میوه در ابتدا سبز رنگ، سخت و حاوی مقدار زیادی آب و تانن بوده و مزه آن تلخ و گس میباشد. به تدریج از میزان آب و رطوبت میوه کم شده و قند آن افزایش مییابد. خارک از مراحل اولیه رسیدن خرما است که رنگ سبز و مزه اولیه تغییر کرده اما میوه همچنان سفت میباشد. رطب نیز مرحله قبل از رسیدن کامل خرما بوده که رطوبت بیشتر و قند کمتری نسبت به خرمای کاملا رسیده دارد.
تفاوت انواع خرما
عمده تفاوت انواع خرما در نوع قند و نیز میزان آب یا رطوبت موجود در آن میباشد. میزان کلی قند موجود در ارقام مختلف خرما متفاوت بوده اما اختلاف آنها زیاد نبوده و در حد چند درصد است. قند موجود در انواع خرما بهصورت فروکتوز و گلوگز (قندهای احیا کننده) و نیز ساکارز است. خرماهای نرم در مقایسه با خرماهای خشک دارای ساکارز کمتری بوده اما قندهای احیا کننده و آب بیشتری دارند. بهطور کلی میزان انرژی خرماهای نرم کمتر از خرماهای خشک و نیمهخشک میباشد.
انواع و ارقام خرما در جهان
در ارقام خارجی تنوع زیادی وجود دارد اما مهمترین ارقامی که بازار مصرف خوبی در دنیا دارند عبارتند از: دگلت نور، مجول و خلاص دو رقم اول مرغوبترین و بهترین ارقام تجاری دنیا بوده و از اهمیت بالاتری برخوردار میباشند. رقم مجول گرانترین خرمای جهان و بومی مراکش بوده و در اکثر مناطق خرماکاری کشور سازگاری مناسبی نشان داده است. رقم دگلت نور بومی عراق بوده و در مناطق مرکزی استان خوزستان سازگاری خوبی نشان داده است.
پراکندگی جغرافیایی
خرما در استان خوزستان
خوزستان خصوصا مناطق هم مرز با بصره عراق بطور تاریخی خاستگاه اصلی درخت نخل خرما در جهان معرفی شده است. شهرهای اهواز، آبادان، خرمشهر، شادگان، بهبهان، ماهشهر و هویزه را می توان به عنوان شهرستان های شاخص خرما خیز استان خوزستان نام برد. شهر های دیگری مانند دزفول، شوش، شوشتر و سایر مناطق شمالی استان خوزستان به صورت پراکنده دارای نخلستان هستند اما عمده تولید و جمعیت نخلستان های استان خوزستان در جنوب آن متمرکز شده است.
ارقام خرما سازگار در استان خوزستان
سازگاری ارقام مختلف خرما در هر شهری متفاوت است و ممکن است دو شهر در یک استان، ارقام سازگار متفاوتی داشته باشند. اما به طور کلی ارقام تجاری مناسب و سازگار خرما در استان خوزستان عبارتند از: استعمران، برحی، مجول، بریم؛ ام الدهن، زاهدی، کبکاب، خضراوی، گنتار و خنیزی.
برحی
خرما در استان بوشهر
پراکندگی جغرافیایی
تقریبا تمام مناطق استان بوشهر شرایط مساعدی برای کاشت و پرورش نخل خرما دارد. از مناطق مرطوب ساحلی مانند عسلویه تا مناطق دور تر از دریا با رطوبت کمتر مانند جم و انارستان، همگی شرایط مساعدی برای ایجاد نخلستان دارند.
ارقام خرما سازگار در استان بوشهر
ارقام تجاری سازگار در استان بوشهر عبارتند از: کبکاب، برحی، مجول، حاج باقری، خاصویی، زاهدی، خنیزی، مضافتی، خلاص، خدری و پیارم. حتما به این نکته توجه کنید که هر شهرستانی مناسب کاشت این ارقام نیست. بهتر از قبل از اقدام به کاشت با افراد متخصص مشورت کنید.
کبکاب
خرما در استان هرمزگان
پراکنش جغرافیایی
هرمزگان نیز مانند بوشهر از استان هایی است که تقریبا همه شهر های آن آب و هوای سازگار با خرما را دارند. مناطق جنوبی مانند بندرعباس، میناب و رودان که نزدیکتر به دریا هستند، رطوبت بالایی دارند. شهرستان حاجی آباد در قسمت شمالی استان هرمزگان نیز با وجود رطوبت نسبی کمتر در مقایسه با شهرهای جنوبی، دارای نخلستان های وسیع و پرشمار و از قطب های تولید خرما در کشور است.
ارقام خرما سازگار در استان هرمزگان
ارقام نخل خرما تجاری سازگار در استان هرمزگان عبارتند از: پیارم، خاصویی، زاهدی، مجول، برحی، مضافتی، خنیزی، مرداسنگ، شاهانی، گنتار، کلوته و هلیله. شهرستان حاجی آباد در شمال هرمزگان مرکز و قطب تولید خرمای پیارم است.
پیارم
خرما در استان کرمان و جنوب کرمان
پراکنش جغرافیایی
کرمان از بزرگترین تولیدکنندگان خرما در ایران است. کیفیت خرمای تولید شده این استان در برخی ارقام بسیار بالا بوده به طوری که خرمای مضافتی کرمان همواره بیشترین سهم از صادرات این میوه گرمسیری را به خود اختصاص داده است. استان کرمان به لحاظ تقسیمات کشاورزی به دو بخش کرمان و جنوب کرمان تقسیم می شود. بخش خرما خیز کرمان شامل شهرستان های کرمان، بم، نرماشیر، رفسنجان، شهداد، بافت، انارستان و ریگان می شود. مناطق خرما خیز جنوب کرمان که حجم بالای خرمای این استان را تولید می کنند شامل جیرفت، کهنوج، ارزوئیه، قلعه گنج، منوجان، رودبار جنوب، عنبرآباد و فاریاب می شود.
ارقام خرما سازگار در استان کرمان
استان پهناور کرمان دارای آب و هوای متنوعی است و لازم است قبل از کاشت هر محصول کشاورزی از جمله نخل خرما از مشورت متخصصین استفاده کرد تا سازگارترین رقم انتخاب شود. واریته های تجاری نخل خرما کشت شده در استان کرمان عبارتند از: مضافتی، پیارم، مجول، کلوته، شکری، مرداسنگ، المهتری و هلیله ای.
مضافتی
خرما در استان سیستان و بلوچستان
پراکنش جغرافیایی
سیستان و بلوچستان همواره در رده های بالای حجم تولید خرما در ایران بوده است. طبق برخی آمار و ارقام، این استان حتی مقام اول سطح زیر کشت خرما در ایران را در اختیار دارد. بلوچستان بخش خرما خیز اصلی این استان به حساب می آید. شهر های سراوان، ایرانشهر، میرجاوه، فنوج، نیک شهر، بمپور، چابهار و دشتیاری از شهرستان های شاخص تولید کننده خرما در استان وسیع سیستان و بلوچستان هستند.
ارقام خرما سازگار در استان سیستان و بلوچستان
علاوه بر ارقام تجاری معمول، این استان دارای ارقام خرما بومی منحصر به فردی مانند پیمازو و رنگ نو نیز می باشد. علاوه بر دو واریته بومی ذکر شده واریته های زاهدی، پیارم، ربی، مضافتی، نگال، آشوبه، مایکلی و هلیله از جمله ارقام خرمای رایج در استان سیستان و بلوچستان است.
پیمازو
خرما در استان فارس
پراکنش جغرافیایی
بخش های جنوبی، جنوب شرقی و جنوب غربی استان فارس که هم جوار استان های بوشهر و هرمزگان است، مناطق خرما خیز این استان محسوب می شود. شهرستان های لامرد، مهر، گراش، خنج، لار، لارستان، قیر و کارزین، فراشبند، جهرم، داراب، نی ریز و زرین دشت از جمله شهرهای خرما خیز استان فارس می باشند.
ارقام خرما سازگار در استان فارس
علی رغم وسعت نه چندان زیاد مناطق خرما خیز استان فارس در مقایسه با وسعت کل استان، تنوع واریته های خرمای قابل توجهی در این استان جنوبی وجود دارد. ارقام پیارم، مجول، خاصویی، شاهانی، کبکاب، زاهدی، گنتار، استعمران و هلیله از ارقام تجاری خرما هستند که سابقه کشت و سازگاری با این مناطق را دارند.
توجه: مقاله ارقام مختلف خرما در ایران صرفا یک راهنما برای به دست آمدن یک دید کلی از وضعیت کاشت نخل خرما در ایران تدوین شده است. لازم است قبل از اقدام به کاشت هر رقم از خرما، با کارشناسان خبره در مورد سازگاری آن ها مشورت کنید.
خاصویی
منابع
Date Palm Pollen: Features, Production, Extraction and Pollination Methods. 2021. Agronomy, 11 (3): 504. https://doi.org/10.3390/agronomy11030504
Effect of Pollination Technique on Agronomic and Physicochemical Characteristics of Date Palm Fruits (Phoenix dactylifera L.) cv. ‘Deglet Nour’. ۲۰۲۲. Horticultural Science and Technology, 30: 121-133. https://doi.org/10.7235/HORT.20220012