انتخاب زمان مناسب انتقال نشا یکی از مهمترین تصمیمهای مدیریتی در تولید محصولات زراعی و باغی است، زیرا این مرحله نقش تعیینکنندهای در استقرار اولیه گیاه و شکلگیری عملکرد نهایی دارد. نشاها در زمان انتقال به زمین اصلی، به دلیل حساسیت بالای سیستم ریشه و اندامهای هوایی، در معرض تنشهایی مانند شوک دمایی، کمآبی، تنش نوری و آسیب مکانیکی قرار میگیرند. اگر انتقال در شرایط نامناسب دمای خاک و هوا انجام شود، رشد اولیه کند شده و خطر تلفات بوته افزایش مییابد. همچنین تأخیر یا تعجیل در کاشت میتواند موجب ناهماهنگی مراحل رشدی با شرایط اقلیمی مطلوب و در نهایت کاهش عملکرد شود. بنابراین تعیین زمان مناسب انتقال نشا باید بر اساس نوع گیاه، نیاز حرارتی، شرایط اقلیم منطقه، دمای خاک و پیشبینی تنشهای محیطی انجام گیرد. مدیریت صحیح این مرحله، علاوه بر بهبود استقرار و رشد یکنواخت، میتواند بهرهوری آب و عناصر غذایی را نیز افزایش داده و کیفیت محصول نهایی را ارتقا دهد.
پژوهشها نشان دادهاند که سن نشا، شرایط اقلیمی و زمان انتقال تأثیر قابل توجهی بر رشد، تولید و عملکرد نهایی محصول دارند.
سن مناسب نشا و تاثیر آن بر رشد
یکی از مواردی که بارها در مطالعات علمی تأیید شده، اثر سن نشا بر محصول، رشد و تثبیت گیاه پس از انتقال است:
- پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که سن نشا (مثلا ۳۰–۴۰ روز برای برنج یا صیفیجات) تأثیر مستقیم بر تعداد خوشهها، تعداد دانهها و عملکرد نهایی دارد و انتقال دیرتر میتواند عملکرد را کاهش دهد.
- سن نشا باید بهگونهای باشد که سیستم ریشه بهحد کافی توسعه یافته باشد تا با تنش کم به خاک اصلی منتقل شود، اما سن زیاد نشا باعث کاهش عملکرد و تاخیر رشد میشود.
تاثیر عوامل محیطی بر زمان انتقال
علاوه بر سن نشا، عوامل محیطی مانند دما، رطوبت خاک و شرایط اقلیمی زمان مناسب را تعیین میکنند:
- انتقال در دمای مناسب خاک و هوا باعث افزایش ریشهزایی و کاهش شوک به گیاه میشود. اگر دما پایین باشد، رشد ریشه کند و احتمال آسیب افزایش مییابد.
- در برنج نیز مشاهده شده که انتقال در زمانهای مناسب که شوری آب و حرارت زیاد نیست باعث افزایش عملکرد و کاهش استرس میشود. بنابراین انتخاب زمان انتقال فقط سن نیست، بلکه باید به شرایط محیطی غالب نیز توجه داشت.
تحقیقات فنی در حوزه نشاکاری تاکید میکنند که منظور از «زمان مناسب» فقط عدد روز نیست، بلکه باید به نشانههای فیزیولوژیکی نشا (مانند توسعه ریشه، تعداد برگهای واقعی، سلامت بوته) توجه شود.
مناسبترین زمان انتقال نشا هنگامی است که گیاه سه یا چهار برگی بوده و حداقل ۱۲ تا ۱۸ سانتیمتر طول نیز داشته باشد که البته بسته به نوع گونه متفاوت است.
در صورت تأخیر این عمل درصد رشد دوباره گیاه در زمین اصلی کاهش پیدا میکند، از طولانی شدن فاصله زمانی بین خارج ساختن نشا از خاک و کشت مجدد آن در زمین اصلی بایستی خودداری گردد.
زمان مناسب انتقال نشا برای گیاهان مختلف
برنج: سن ۳۰ روزه نشا نتایج عملکرد بهتری نسبت به ۶۰ روزه داشته است.
سیب زمینی: ۴ -۶ هفته
صیفیجات: ۴–۶ هفته
پس از تعیین سن و زمان مناسب، مراحل مقاومسازی نشا به عنوان گام بعدی اهمیت ویژهای دارد، تا نشا بتواند بدون افت عملکرد در برابر شرایط نامطلوب محیطی به خوبی رشد کند.
مقاوم کردن نشا (Hardering)
از رشد سریع گیاه جلوگیری نموده و باعث سفت و محکم شدن بافتهای گیاهی و باعث افزایش مقاومت آن در برابر عوامل نامساعد محیط میگردد. این عوامل نامساعد شامل هوای سرد و گرم، خشکی، باد و حشرات میباشند. عکس العمل سبزیجات پس از عمل مقاوم کردن در برابر شرایط نامساعد محیطی متفاوت است. برای مثال کلم و سایر سبزیجات فصل خنک میتوانند بعد از مقاوم کردن چندین درجه زیر صفر و حتی وجود یخ را در بافتهای خود تحمل کنند. در صورتی که محصولات فصل گرم مانند گوجه فرنگی، بادمجان و کدو در پی این عمل قادر به تحمل یخبندان نبوده و فقط قادر به تحمل سرمای کم هستند. مقاوم کردن میتواند به روشهای زیر انجام گیرد:
۱- خشکی دادن (خودداری از آبیاری): بهترین و مؤثرترین روش مقاوم کردن میباشد. در صورت بالابودن رطوبت هوا به هنگام پرورش نشا در شاسی بهترین روش پوشاندن روی شاسی میباشد.
۲- سرمادادن: این کار از طریق پایین آوردن درجه حرارت محیط رشد گیاه صورت میگیرد، در صورت کشت گیاه در داخل گلخانه و یا بستر گرم و سرد پایین آوردن درجه حرارت بسیار آسان است به این ترتیب که از مقدار حرارت در داخل این مکانها کاسته و یا آنکه از طریق تهویه حرارت را پایین میآورند.
۳ – مجموع سرما و خشکی
۴- بالا آوردن بوته: در صورت عدم وجود سرمای کافی به ویژه در فصول بارانی بهترین راه مقاوم کردن بالا آوردن مختصر بوتهها توسط چنگال و یا هر وسیله مشابه دیگر از زیر خاک میباشد.
۵- کاهش مواد غذایی: با توجه به این که این عمل از راههای مقاوم کردن به شمار میرود ولی کمبود مواد غذایی سبب خواهد شد که گیاه در مزرعه رشد کندی را آغاز نماید. گیاهان مقاوم شده سریعتر از گیاهانی که مقاوم نشدهاند تولید ریشه مینمایند.
مدت زمان لازم برای مقاوم کردن نشا حدود ۵ تا ۱۲ روز میباشد و چنانچه گیاه بیش از اندازه مقاوم شود رشد آن بعد از انتقال به مزرعه اصلی به تأخیر خواهد افتاد زیرا گیاه در مدت زمانی مساوی با زمان مقاوم شدن رشد عادی خود را از سر خواهدگرفت. مقاوم کردن شدید نشا گوجه فرنگی علاوه بر تأخیر در رشد باعث به تعویق افتادن رسیدن میوهها و کاهش کل محصول نیز میگردد. در بعضی موارد حرارت پایین برای مقاوم کردن نشا کرفس، چغندر، کلم برگ باعث تحریک آنها به تولید شاخه گلدهنده میگردد.
تغییراتی که با مقاوم سازی در سبزیجات همراه است: کندکردن میزان رشد، ضخیم شدن کوتیکول، افزایش در پوشش مومی روی برگهای انواع مشخصی از سبزیجات، افزایش در ماده خشک، افزایش در قدرت نگهداری آب توسط سلولها انتقال نشا به محل اصلی انتخاب زمان مناسب در انتقال نشا اهمیت به سزایی دارد و انتقال زود یا دیرتر از موعد نشا به زمین اصلی در رشد گیاه و مقدار محصول آن اثر خواهدگذاشت.
در بعضی از کشورها تهیه نشا در محل مناسب و حمل آن به نقاط دیگر و یا عرضه و فروش آن در گلفروشیها نیز متداول میباشد. در صورت انتقال نشا به مسافتهای دور انجام مراقبتهای لازم و دقیق بسته بندی ضرورت پیدا میکند. عدم توجه به این نکته سبب پژمرده شدن و از بین رفتن احتمالی ریشههای خوب گیاه میگردد. کار بسته بندی به این ترتیب است که نشاها را تا حدود یقه به صورت دسته جاتی در خزه یا کاغذ قرار داده و سپس در جعبه یا سبد با تهویه مناسب گذاشته و به مزرعه منتقل میسازند. در صورت عدم دسترسی به خزه یا کاغذ میتوان نشا را با مقداری خاک مرطوب اطراف آن به زمین اصلی منتقل نمود. نظر به اهمیت برگ در ساختن کربوهیدرات و نقش این ماده در رشد نبات هرس و کوتاه کردن برگها (حتی برگهای ناسالم) به هنگام نشاکاری به هیچ وجه کار درستی نمیباشد. هرس ریشه نیز در مورد نشا اثر منفی داشته و متداول نیست. به منظور سهولت در خارج ساختن نشا و جلوگیری از صدمه رسیدن به ریشههای آن آبیاری زمین خزانه قبل از عمل انتقال ضروری میباشد وجود مقداری خاک در اطراف ریشههای نشا غالبا ضروری به نظر میرسد حفر سوراخ با نشاکن به هنگام کشت نشا در زمین اصلی میتواند به کاشت صحیح آن کمک نماید. باید سعی شود که نشا تا محل یقه در خاک فرو رود و نیز دقت نمود تا از خم شدن و شکستن ریشهها جلوگیری به عمل آید و بعد از کاشتن خاک اطراف نشا را باید کاملا فشرده و سپس اقدام به آبیاری نمود. عمل نشاکاری با دست در سطح وسیع کاری مشکل است و به نیروی انسانی بسیار نیازمند است، به همین دلیل در غالب کشورها برای نشا سبزیجاتی مانند کلم برگ، کلم گل، گوجه فرنگی، فلفل، کرفس و… از ماشینهای نشاکاری استفاده میگردد. به منظور جلوگیری از تبخیر زیاد کشت نشا بهتر است هنگام غروب انجام گیرد. چند روز پس از کشت نشا در زمین اصلی ضمن بازدید مزرعه بایستی نشاهای خشک و از بین رفته را خارج و به جای آن نشاهای سالم جایگزین نمود، این عمل را اصطلاحا « واکاری» میگویند.
Brar, S. K., Mahal, S. S., Brar, A. S., Vashist, K. K., Sharma, N., & Buttar, G. S. (2012). Transplanting time and seedling age affect water productivity, rice yield and quality in north-west India. Agricultural water management, ۱۱۵, ۲۱۷-۲۲۲.
van Dijk, L. C., Kacheyo, O. C., de Vries, M. E., Lommen, W. J., & Struik, P. C. (2022). Crop cycle length determines optimal transplanting date for seedlings from hybrid true potato seeds. Potato Research, ۶۵(۲), ۴۳۵-۴۶۰.