زیتون درختی همیشهسبز و سازگار با آبوهوای نیمهگرمسیری است که کشت آن در مناطقی که زمستانهای بسیار سرد و یخبندانهای شدید ندارند، امکانپذیر و مناسب است.
با توجه به اهمیت اقتصادی و راهبردی گیاه زیتون، دسترسی به راهکارهای دقیق برای تشخیص و رفع کمبود عناصر غذایی این گیاه ضروری به نظر میرسد.
بر اساس نتایج بررسی وضعیت عناصر غذایی در برگهای درختان زیتون، توصیه میشود برای جلوگیری از ناهنجاریها و عدم تعادل تغذیهای، به مصرف کودهای شیمیایی و اصلاحکنندههای تغذیهای توجه ویژهای شود.
محل بروز علائم کمبود عناصر به تحرک آنها در گیاه بستگی دارد: عناصر متحرک مثل نیتروژن، فسفر و پتاسیم ابتدا در برگهای پیر و عناصر کمتحرک مثل مس، روی و مولیبدن ابتدا در برگهای جوان علائم نشان میدهند. شرایط تغذیهای گیاه هم میتواند محل ظهور علائم را تغییر دهد، مثلاً کمبود گوگرد بسته به میزان نیتروژن، در برگهای جوان یا پیر دیده میشود.
تحرک عناصر غذایی در گیاهان
| متحرک* | تحرک متغیر** | بدون تحرک*** |
| نیتروژن | مس | کلسیم |
| فسفر | روی | آهن |
| پتاسیم | گوگرد | منیزیم |
| بور | ||
| منگنز |
* انتقال از برگهای پیر به بخشهای جوان گیاه تحت هر شرایطی
** انتقال از برگهای پیر به بخشهای جوان گیاه تحت برخی شرایطی
*** عدم انتقال از برگهای پیر به بخشهای جوان گیاه تحت هر شرایطی
علائم کمبود عناصر غذایی
کمبود نیتروژن در زیتون باعث زردی پراکنده برگها (گاهی همراه با هاله قرمز)، کوچک و بدشکل شدن برگها، ظهور علائم در برگهای پیر، رشد ناقص میوه، کوچک ماندن درخت و کاهش تولید برگ میشود.
کمبود نیتروژن در زیتون میتواند ناشی از آبیاری زیاد، بارندگی، خشکی یا کمبود مواد آلی در خاک باشد. نیتروژن برای ساخت پروتئین، اسیدهای آمینه، کلروفیل، اسید نوکلئیک و ATP ضروری است. نهالها در سه سال اول به ترتیب به ۸۰–۱۰۰، ۱۵۰–۲۰۰ و ۲۵۰–۳۰۰ گرم نیتروژن نیاز دارند (Fontanazza, 1999). جذب نیتروژن باید قبل از اسفند انجام شود و برای کاهش تلفات آمونیاک، بهتر است کود در خاک مخلوط و سپس آبیاری شود.
کمبود فسفر در زیتون باعث کوچک شدن برگها، زردی، نکروز در نوک و حاشیه و در موارد شدید قرمز شدن برگها میشود. این مشکل معمولا در خاکهای فقیر، اسیدی یا آهکی و شرایط سرد و مرطوب دیده میشود. فسفر در انتقال انرژی و ساخت پروتئین و اسیدهای نوکلئیک نقش دارد و برای رفع کمبود آن، مصرف آلبرو ۱۰-۵۰-۱۰ ضروری است.
کمبود پتاسیم در زیتون ابتدا در برگهای پیر ظاهر شده و باعث نکروز نوک و حاشیه، پیچخوردگی و کوچک شدن برگها میشود. این کمبود در خاکهای اسیدی، شنی، رسی سنگین، غنی از منیزیم یا کمپتاسیم شایع است. پتاسیم در فعالسازی آنزیمها، سنتز پروتئین و تنظیم فشار اسمزی گیاه نقش دارد برای جبران کمبود پتاسیم، مصرف اگریسول ۵۱-۰-۰ در اوایل زمستان توصیه میشود.
علائم کمبود پتاسیم
کمبود کلسیم باعث اختلال در رشد شاخههای جوان و تشکیل میوه میشود و علائم آن ابتدا در بخشهای جوان ظاهر میگردد. این مشکل بیشتر در خاکهای اسیدی، شنی، شستهشده یا غنی از سدیم و آلومینیوم و همچنین در شرایط خشکی دیده میشود. کلسیم در تقسیم و رشد سلولها، استحکام دیواره سلولی و تنظیم نفوذپذیری غشا نقش دارد و برای رفع کمبود آن از دفندر کلسیم بر استفاده میشود.
کمبود منیزیم باعث زردی برگها (کلروز) و در موارد شدید ریزش آنها میشود. این مشکل بیشتر در خاکهای شنی و اسیدی یا خاکهای دارای پتاسیم زیاد دیده میشود. منیزیم در تشکیل کلروفیل و فرایندهای مهم گیاه نقش دارد و برای رفع کمبود آن از دفندر منیزیم استفاده میشود.
کمبود روی در زیتون باعث رشد ضعیف شاخهها و حالت جاروئی سرشاخهها میشود و در خاکهای آهکی، فقیر از مواد آلی، غنی از فسفر و سرد و مرطوب شایع است. روی در فعالیت آنزیمها، سنتز اسیدهای نوکلئیک و تنظیم هورمون اکسین نقش دارد و برای رفع کمبود، استفاده از اکوزینک یا اکوکوئل روی توصیه میشود.
کمبود بور در زیتون باعث کوتاهی میانگرهها، بدشکلی برگ و میوه، کاهش پاجوش و کاهش تشکیل میوه میشود و در موارد شدید میوههای کوچک و شکافدار (میوههای بدشکل) ایجاد میکند. این کمبود در خاکهای شنی، فقیر از بور و دارای نیتروژن یا کلسیم بالا و در شرایط سرد و مرطوب شایع است. بور در تقسیم و رشد سلولی و نفوذپذیری غشا نقش دارد.
کمبود گوگرد باعث زردی برگها، توقف رشد شاخههای کوتاه و چوبی شدن آنها و کاهش رشد و عملکرد میوه میشود. این مشکل در خاکهای شنی، اسیدی، فقیر از مواد آلی یا با تهویه ضعیف و غرقاب بیشتر دیده میشود. گوگرد در ساخت پروتئینها، اسیدهای آمینه و کلروفیل نقش دارد و علائم کمبود آن شبیه نیتروژن است، با این تفاوت که ابتدا در برگهای جوان ظاهر میشود.
کمبود آهن در زیتون باعث کلروز و کوچک شدن برگها و در موارد شدید سفید شدن و نکروز نوک و حاشیه برگها میشود. این کمبود در خاکهای آهکی، با زهکشی ضعیف یا غنی از مس شایع است. آهن در تشکیل کلروفیل، فتوسنتز و سنتز پروتئین نقش دارد و برای رفع آن، از ترکیبات کلاته گلدن فر، آهن مستر، آیرون فیکس استفاده شود.
کمبود مس در زیتون باعث کوتاه شدن میانگرهها و رشد ضعیف شاخهها میشود و در خاکهای شنی، گچی، فقیر از مواد آلی یا در اثر مصرف زیاد نیتروژن شایع است. مس در فعالیت آنزیمها، فتوسنتز و تشکیل لیگنین نقش دارد و برای رفع آن، محلولپاشی دفندر مس توصیه میشود.
کمبود منگنز بیشتر در خاکهای شنی، آلی، با pH بالا و شرایط سرد و مرطوب دیده میشود و باعث اختلال در فتوسنتز و فعالیت آنزیمها میگردد. برای رفع آن میتوان از دفندر منگنز استفاده کرد.
برای تشخیص کمبود عناصر غذایی در زیتون، تجزیه برگ بهترین و دقیقترین روش است، زیرا وضعیت عناصر غذایی در گیاه میتواند با مقدار موجود در خاک متفاوت باشد.
شوری آب و خاک که معمولاً ناشی از یونهایی مثل سدیم، کلر و بور است، میتواند به درخت زیتون آسیب بزند و با کاهش آب قابل دسترس ریشه، رشد گیاه را محدود کند. بهترین راه مدیریت آن استفاده از منابع آب با شوری کمتر است، زیرا آبیاری با آب شور باعث افزایش شوری خاک و در نهایت ایجاد مشکل در رشد زیتون میشود و استفاده از اکوسالت پیشنهاد میشود..
برای تدوین یک برنامه کودی مناسب در باغات زیتون، باید نیاز واقعی گیاه با استفاده از نتایج آزمون خاک و برگ، مقادیر استاندارد تغذیهای و همچنین علائم ظاهری کمبود عناصر غذایی ارزیابی شود. ترکیب این اطلاعات میتواند مبنای دقیقی برای تنظیم برنامه تغذیهای اصولی و بهینه درختان زیتون فراهم کند.
منابع
Fontanazza, G. (1999). Olivicoltura intensiva e meccanizzata. Edagricole, Bologna, Italy.
واحدی، س, بشارت، س. دواتگر، ن و طاهری، م. (۲۰۲۳). بررسی نقش وضعیت تغذیه ای برگ بر شاخص های فتوسنتزی درخت زیتون.