بهره وری علوفه به طور مستقیم با دسترسی عناصر غذایی در خاک ارتباط دارد و عواملی مانندpH خاک، رطوبت، بافت خاک، ماده آلی، عناصر غذایی قابلجذب، انتخاب محصول و رقم و همچنین شرایط اقلیمی بر آن تأثیر میگذارند.
فسفر (P) و پتاسیم (K) از عناصر غذایی پرمصرف و ضروری برای رشد، پایداری و تولید مطلوب یونجه (Medicago sativa L.) هستند. یونجه میتواند ذخایر این عناصر را در خاک به میزان قابلتوجهی کاهش دهد، بهطوریکه میزان برداشت سالانه آن ممکن است به حدود ۱۲۰ کیلوگرم فسفر در هکتار و ۴۰۰ کیلوگرم پتاسیم در هکتار برسد. بنابراین، برای دستیابی به عملکرد و کیفیت مطلوب، استفاده از راهبردهای مناسب مدیریت حاصلخیزی خاک ضروری است. پژوهشها نشان دادهاند که فسفر و پتاسیم دارای نقشهای وابسته به یکدیگر هستند و ایجاد تعادل مناسب بین این دو عنصر میتواند موجب افزایش عملکرد یونجه شود. با این حال، مصرف صرفاً فسفر و پتاسیم، بدون در نظر گرفتن غلظت نسبی سایر عناصر غذایی مانند کلسیم و منیزیم قابلتبادل خاک و همچنین زمانبندی برداشتها، کافی نیست.
نیاز یونجه به فسفر حدود ۳۰ تا ۴۰ روز پس از کاشت، یعنی در مرحله رویشی، به بیشترین میزان میرسد. در حالی که نیاز آن به پتاسیم حدود ۷۰ تا ۸۰ روز پس از کاشت، یعنی در مرحله زایشی، به اوج میرسد. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از کل جذب فسفر و ۶۰ تا ۷۰ درصد از کل جذب پتاسیم تا زمان اولین برداشت انجام میشود (Zhang et al., 2024).
جذب شدید عناصر غذایی در زمان برداشت موجب کاهش ذخایر و حاصلخیزی خاک میشود و در نتیجه میتواند بر بهرهوری بلندمدت مزرعه تأثیر بگذارد. برای حفظ عملکرد بالا، ضروری است که با توجه به وضعیت حاصلخیزی خاک، عناصر غذایی مورد نیاز از طریق مصرف کود به خاک اضافه شوند (Baidoo & Islam, 2024a).
ترکیب فسفر و پتاسیم میتواند با سایر عناصر غذایی موجود در خاک برهمکنش داشته باشد و بر میزان فراهمی آنها برای جذب توسط گیاه تأثیر بگذارد .(Schut & Reymann, 2023) مقادیر بالای کلسیم و منیزیم میتوانند بر فراهمی پتاسیم تأثیرگذار باشند. بنابراین، خاکهایی که دارای مقادیر بالای کلسیم و یا منیزیم هستند، ممکن است برای تأمین تغذیه مطلوب پتاسیمی به مصرف کود پتاسه نیاز داشته باشند.
pH خاک بر حلالیت و فراهمی فسفر تأثیر میگذارد و بیشترین میزان فراهمی فسفر در محدوده پی اچ ۷.۵ تا ۶ مشاهده میشود. خارج از این محدوده، فراهمی فسفر کاهش مییابد.
با توجه به کاهش ذخایر فسفر و پتاسیم در مزارع یونجه و ضرورت بازگرداندن حاصلخیزی خاک، توجه به عناصر غذایی پرمصرف ثانویه مانند کلسیم و منیزیم نیز ضروری است. این عناصر در جذب توسط گیاه با پتاسیم رقابت میکنند و در نتیجه میتوانند بر فراهمی و جذب فسفر و پتاسیم تأثیر بگذارند .
کلسیم با بهبود رشد ریشه و افزایش فعالیت میکروبی، معدنیشدن ترکیبات آلی فسفر را تقویت کرده و فسفر را برای جذب توسط ریشههای یونجه قابل دسترستر میکند. علاوه بر این، کلسیم با بهبود پایداری غشای سلولی، انتقال مؤثر پتاسیم به داخل سلولهای گیاهی را تسهیل میکند. نقش اساسی منیزیم در تولید انرژی و فعالسازی آنزیمها نیز برای جذب و استفاده مؤثر از فسفر و پتاسیم در گیاه بسیار مهم است.
علاوه بر این، برهمکنش بین عناصر غذایی میتواند بر عوامل محیطی مانند مقاومت به خشکی تأثیر بگذارد. استفاده متعادل از فسفر و پتاسیم با بهبود توسعه ریشه و جذب عناصر غذایی، توانایی یونجه را برای مقابله با تنش آبی افزایش میدهد (Al-Turki et al., 2023) . زمان برداشت نیز عامل بسیار مهمی است که بر عملکرد، کیفیت و بهرهوری علوفه تأثیر میگذارد. زمان برداشت بر جذب عناصر غذایی، فیزیولوژی گیاه، رشد و طول عمر مزرعه یونجه تأثیرگذار است. با انتخاب برنامه زمانی مناسب برای برداشت، تولیدکنندگان میتوانند تأثیر قابلتوجهی بر عملکرد و کیفیت علوفه یونجه داشته باشند، بنابراین، زمانبندی برداشت یکی از اجزای اساسی راهبرد تولید یونجه محسوب میشود. برای بهینهسازی عملکرد و کیفیت یونجه، هماهنگسازی مصرف عناصر غذایی با زمان برداشت ضروری است.
ریشههای یونجه ذخایر آلی ضروری مانند کربوهیدراتها و پروتئینها را ذخیره میکنند که برای بقای گیاه در طول زمستان، رشد بهاره و رشد مجدد پس از برداشت اهمیت حیاتی دارند. این انرژیهای ذخیرهشده در تاج گیاه و ریشهها، با فراهم کردن امکان بازسازی ذخایر ریشهای و تسهیل رشد جدید پیش از برداشت بعدی، نقش مهمی ایفا میکنند .رشد مجدد یونجه تا حد زیادی به میزان ذخایر آلی ذخیرهشده در سیستم ریشهای وابسته است. بهطوریکه تشکیل ساقههای جانبی جدید از تاج و جوانههای جانبی آغاز میشود. پس از برداشت و حذف اندامهای هوایی، یونجه معمولاً یک دوره کوتاه وقفه در رشد مجدد را تجربه میکند. در این دوره، گیاه بخشی از ذخایر غذایی موجود در ریشه و تاج را برای تشکیل ساقهها و برگهای جدید مصرف میکند. تأمین متعادل عناصر غذایی در این مرحله میتواند نیاز گیاه برای رشد مجدد را تأمین کرده و به تسریع تشکیل اندامهای جدید کمک کند. متناسب با نیاز غذایی و شرایط خاک عناصری مانند فسفر (P)، پتاسیم (K)، کلسیم (Ca) و منیزیم (Mg) در فرایندهای مرتبط با رشد و بازسازی گیاه نقش مهمی دارند .
اولین برداشت یونجه در هر سال، نقش بسیار مهمی در تعیین موفقیت فصل رشد دارد. مطالعات بر اهمیت زمانبندی این برداشت اولیه تأکید کردهاند، زیرا زمان اولین برداشت زمینه را برای دستیابی به عملکرد مطلوب در ادامه فصل و بقای مناسب گیاه در زمستان فراهم میکند.
زمان برداشت دوم باید بر اساس شرایط اقلیمی منطقه تعیین شود. در مناطق معتدل، توصیه میشود این برداشت در اوایل پاییز یا پس از وقوع اولین یخبندان کشنده انجام شود .در مناطق سردتر، به تأخیر انداختن برداشت تا پس از اولین یخبندان کشنده، باعث میشود گیاه زمان کافی برای ذخیره انرژی مورد نیاز داشته باشد.
در مقابل، در مناطق گرمسیری، برداشت در اواخر تابستان یا اوایل پاییز ترجیح داده میشود، مشروط بر اینکه از وارد شدن تنش گرمایی به گیاه جلوگیری شود. رعایت این توصیهها متناسب با شرایط اقلیمی منطقه به تولیدکنندگان کمک میکند تا گیاه رشد سالم داشته باشد و بقای آن در زمستان را به حداکثر برسانند.
در مزارع یونجه، تحقیقات نشان دادهاند که انجام اولین برداشت در مرحله ۱۰ درصد گلدهی، زمانی که گیاه مقاومت بیشتری در برابر تنش ناشی از برداشتهای زودهنگام دارد، میتواند در هر دو اقلیم معتدل و گرمسیری، عملکرد و کیفیت بالای علوفه را به همراه داشته باشد. روش جایگزین، انجام اولین برداشت در مرحله اولیه غنچهدهی، پیش از ظاهر شدن گلها است که میتواند به کاهش خسارت ناشی از سرخرطومی یونجه نیز کمک کند . این مزارع معمولاً تنش کمتری ناشی از خشکی یا یخبندان تجربه میکنند و بنابراین امکان برداشت زودتر، بدون به خطر انداختن سلامت گیاه، وجود دارد. برداشت در این مرحله میتواند به افزایش تعداد دفعات برداشت یونجه در سال، افزایش تولید علوفه و بازسازی ذخایر کافی ریشه منجر شود (Penn State Extension, 2023) .
شرایط آبوهوایی غیرقابل پیشبینی، مانند یخبندان دیرهنگام بهاره یا یخزدگی زودهنگام پاییزی، میتواند به نقاط رشد گیاه آسیب وارد کند. بنابراین، داشتن انعطافپذیری در مدیریت زمان اولین برداشت برای کاهش این خطرات و حفظ سلامت گیاه ضروری است (Bauder, 2022) .
با توجه به اینکه معمولاً پس از ۳ سال از استقرار مزرعه، بهرهوری مزارع یونجه کاهش مییابد ، یافتههای مطالعات توصیه میکنند که در سه سال اول پس از کاشت، اولین برداشت حدود ۷ روز پس از رسیدن گیاه به مرحله ۱۰ درصد گلدهی انجام شود. پس از گذشت این سه سال اولیه تولید، زمان اولین برداشت به مرحله ۱۰ درصد گلدهی تغییر داده شود.
این راهبرد میتواند پایداری مزرعه، عملکرد، کیفیت و ظرفیت سودآوری آن را در بلندمدت بهینه کند.
برداشتهای بعدی را میتوان در مرحله غنچهدهی تا گلدهی یا بر اساس یک تاریخ تقویمی مشخص برنامهریزی کرد تا ضمن حفظ مقاومت و توانایی بازیابی گیاه، تعادل مناسبی میان عملکرد و کیفیت علوفه برقرار شود
یونجه در اواخر تابستان و اوایل پاییز مقاومت به سرما ایجاد کرده و در ریشههای خود ذخایر انرژی ذخیره میکند تا بتواند زمستان را پشت سر بگذارد. در مناطق معتدل، این فرآیند به گیاه کمک میکند تا دماهای انجماد و شرایط سخت زمستانی را تحمل کند. اگرچه مقاومت به سرما معمولاً در مناطق گرمسیری مسئله مهمی نیست، ذخایر انرژی ریشه همچنان برای رشد و بقای گیاه مفید هستند.
زمانبندی آخرین برداشت اهمیت زیادی دارد، زیرا برداشت بسیار نزدیک به اولین یخبندان کشنده یعنی دمای کمتر از ۳٫۸- درجه سانتیگراد به مدت بیش از ۴ ساعت میتواند ذخایر ریشه را کاهش دهد در نتیجه، گیاه بهویژه در مناطق معتدل در برابر خسارت زمستانه و مرگ ناشی از سرما آسیبپذیرتر میشود. این وضعیت میتواند قدرت رشد گیاه را کاهش داده و طول عمر مزرعه یونجه را کوتاه کند. برداشت در اواخر تابستان یا اوایل پاییز ترجیح داده میشود، مشروط بر اینکه با دورههای گرمای شدید همزمان نباشد. این موضوع بهویژه در مناطق گرمسیری اهمیت دارد، زیرا گرمای شدید میتواند به گیاه تنش وارد کرده و کیفیت علوفه را کاهش دهد.
در اقلیمهای معتدل، بقایای ساقهای که پس از برداشت در مزرعه باقی میمانند، نقش مهمی در گیر انداختن برف دارند. این بقایا مانند یک لایه عایق عمل کرده و از گیاه در برابر دماهای انجماد محافظت میکنند. حذف بیشازحد بقایای ساقهای میتواند گیاه را در معرض سرما قرار داده و حساسیت آن را به خسارت زمستانی افزایش دهد .برای دستیابی به حداکثر مقاومت زمستانه، توصیه میشود آخرین برداشت حدود ۴ تا ۶ هفته پیش از اولین یخبندان کشنده انجام شود .این فاصله زمانی به گیاه فرصت کافی میدهد تا ذخایر ریشهای خود را مجدداً تأمین و تقویت کند. در مناطقی که شرایط رشد در اواخر فصل مناسب است، انجام یک برداشت دیرهنگام یا چرای دام در آبان ماه نیز میتواند موفقیتآمیز باشد. این روش به تولیدکنندگان اجازه میدهد از طولانیتر بودن دوره رشد برای انجام برداشتهای بیشتر استفاده کنند، بدون اینکه بقای گیاه در زمستان به خطر بیفتد.
در اقلیمهای معتدل و گرمسیری، مدیریت یونجه نیازمند توجه دقیق به عوامل مختلفی مانند حاصلخیزی خاک، سن مزرعه، انتخاب رقم و مدیریت برداشت است.
آنچه در مدیریت مزرعه یونجه باید مورد توجه قرار گیرد:
۱. قبل از تغذیه، خاک را آزمایش کنید.
میزان P، K، Ca، Mg و pH خاک مشخص شود و برنامه کودی بر اساس نیاز واقعی مزرعه تنظیم شود.
۲. فقط روی فسفر و پتاسیم تمرکز نکنید.
اگرچه P و K بیشترین نقش را در تولید یونجه دارند، اما عدم تعادل Ca و Mg نیز میتواند بر جذب K و در نهایت عملکرد گیاه اثر بگذارد.
۳ pH. خاک را در محدوده مناسب نگه دارید.
pH مناسب، فراهمی عناصر غذایی بهویژه فسفر را بهبود میدهد. در خاکهای اسیدی، اصلاح pH میتواند بخشی از مشکل تغذیهای را برطرف کند.
۴. تغذیه را با زمان برداشت هماهنگ کنید.
برداشتهای مکرر، مقدار قابلتوجهی از عناصر غذایی را از مزرعه خارج میکنند. بنابراین، برنامه تغذیه باید متناسب با تعداد برداشت و میزان خروج عناصر از مزرعه تنظیم شود.
۵. رشد مجدد را جدی بگیرید.
بعد از برداشت، گیاه برای شروع رشد مجدد به ذخایر ریشه و تاج خود وابسته است. تغذیه متعادل میتواند به حفظ این ذخایر و استقرار سریعتر رشد جدید کمک کند.
۶. هدف فقط افزایش عملکرد برداشت فعلی نباشد.
مدیریت تغذیه باید بهگونهای باشد که علاوه بر عملکرد فعلی، پایداری مزرعه، رشد مجدد سریع و حفظ عملکرد در سالهای بعد را نیز تضمین کند.
۷ . زمان برداشت را مدیریت کنید.
زمان برداشت بر عملکرد، کیفیت علوفه، رشد مجدد و ماندگاری مزرعه تأثیر مستقیم دارد. برداشت بیشازحد زودهنگام و مکرر میتواند مانع بازسازی ذخایر ریشه شود، در حالی که تأخیر بیشازحد نیز کیفیت علوفه را کاهش میدهد. بنابراین، زمان برداشت باید متناسب با مرحله رشد گیاه و شرایط اقلیمی تنظیم شود.
منابع
Baidoo, M. M., Islam, M. A., Atiemo, M. B., Munkaila, M., & Shilpakar, C. (2025). Phosphorus and potassium management in alfalfa production under varied calcium and magnesium soil conditions with harvesting regimes. Crop Science, ۶۵(۳), e70065.
Zhang, T., Wan, W., Sun, Z., & Li, H. (2024). Phosphorus uptake and rhizosphere properties of alfalfa in response to phosphorus fertilizer types in sandy soil and saline-alkali soil. Frontiers in Plant Science, 15, e1377626. https://doi.org/10.3389/fpls.2024.1377626.
Schut, A. G. T., & Reymann, W. (2023). Towards a better understanding of soil nutrient dynamics and P and K uptake. Plant and Soil, 492, 687–۷۰۷. https://doi.org/10.1007/s11104-023-06209-x
Al-Turki, A., Murali, M., Omar, A. F., Rehan, M., & Sayyed, R.Z. (2023). Recent advances in PGR-mediated resilience toward interactive effects of drought and salt stress in plants. Frontiers in Microbiology, 14, 12114845. https://doi.org/10.3389/fmicb.2023.1214845
Baidoo, M. M., & Islam, M. A. (2024a). Potassium and harvest time interaction effect on alfalfa production and profitability. Agronomy Journal, 116, 1670–۱۶۸۷. https://doi.org/10.1002/agj2.21575
Bauder, S. (2022). Alfalfa harvest timing and objectives. South Dakota State University Extension. https://extension.sdstate.edu/ alfalfa-harvest-timing-and-objectives
Penn State Extension. (2023). Harvest management of alfalfa. Pennsyl vania State University Extension. https://extension.psu.edu/harvest management-of-alfalfa