سال آوری درخت (Alternate bearing) همواره یکی از پدیده‌های شناخته‌شده در تولید میوه بوده است. گونه‌های طبیعی جنگلی نیز به‌طور منظم دوره‌هایی از تولید انبوه محصول (سال‌های پربار) را تجربه می‌کنند که با دوره‌هایی از تولید کم بذر یا میوه همراه است. سال آوری درخت به تمایل درخت برای تولید محصول کم در یک سال، پس از سالی با بار محصول زیاد گفته می‌شود. سال پربار را سال On و سال کم‌بار را سال Off می‌نامند، هرچند این چرخه ممکن است دو تا چهار سال ادامه یابد. منظور از سال‌آوری در این مقاله، نوسان باردهی بین سال‌های پربار و کم‌بار است. این پدیده در بسیاری از محصولات باغی، از جمله زیتون، انبه، سیب، پسته، آووکادو، زردآلو، نارنگی، پرتقال، گلابی، آلو و خرما و .. مشاهده شده است.
زمانی که درخت محصول زیادی تولید میکند، بخش قابل‌توجهی از مواد غذایی و کربوهیدرات‌های تولیدشده در اختیار میوه‌های در حال رشد قرار می‌گیرد. در نتیجه، ممکن است منابع کافی برای تشکیل جوانه‌های گل در همان سال باقی نماند. در چنین شرایطی، در سال بعد تعداد گل‌ها و میوه‌ها کاهش می‌یابد و درخت بیشتر به سمت رشد رویشی و تولید برگ و شاخه می‌رود. از آنجا که تعداد میوه‌ها در این سال کمتر است، رقابت برای مصرف مواد غذایی نیز کاهش پیدا میکند و بخشی از کربوهیدرات‌ها در اندام‌های مختلف درخت ذخیره می‌شوند. این ذخایر می‌توانند در تشکیل جوانه‌های گل و باردهی سال بعد نقش داشته باشند. به این ترتیب، درخت ممکن است وارد چرخه‌ای از یک سال پربار (on) و یک سال کم‌بار (off) شود.
سال آوری درخت (Alternate bearing)، سال پربار (on) و سال کم بار (off)
باردهی سنگین در یک سال می‌تواند تشکیل جوانه‌های گل برای سال آینده را محدود کند. دو عامل مهم در این فرایند نقش دارند:
تغییر در تعادل هورمونی: تغییر میزان و نسبت هورمون‌های گیاهی می‌تواند فرایند آغاز تشکیل جوانه‌های گل را تحت تأثیر قرار دهد.
رقابت برای منابع غذایی: میوه‌های در حال رشد برای تأمین نیازهای خود، مقدار زیادی از مواد فتوسنتزی و منابع غذایی درخت را مصرف می‌کنند. این موضوع می‌تواند منابع در دسترس جوانه‌ها را کاهش دهد.
هورمون‌های گیاهی با تأثیر بر فعالیت ژن‌های کنترل‌کننده گلدهی، در آغاز تشکیل جوانه‌های گل و بروز سال‌آوری نقش مهمی دارند. برای مثال، در رقم سیب گلدن دلیشز، کاربرد سیتوکینین باعث افزایش تشکیل جوانه‌های گل و بهبود گلدهی در سال بعد شده است. همچنین، در جوانه‌های درختان پربار، غلظت ترکیبات شبه‌جیبرلینی بیشتر از جوانه‌های درختان کم‌بار گزارش شده است.
اکسین و سیتوکینین نیز در شکل‌گیری ساختار و آرایش گل‌ها نقش دارند. اسید جاسمونیک هم می‌تواند در کنار سیتوکینین، در تحریک گلدهی مؤثر باشد. البته آغاز تشکیل جوانه گل فرایندی پیچیده است و تنها به یک هورمون وابسته نیست؛ بلکه برهم‌کنش میان قندها و هورمون‌های گیاهی در تنظیم این فرایند نقش دارد.
نقش کربوهیدرات‌های غیرساختاری در تشکیل جوانه گل و سال‌آوری
کربوهیدرات‌های غیرساختاری شامل قندهای محلول و نشاسته هستند. این ترکیبات در گیاه به‌عنوان منابع ذخیره انرژی عمل می‌کنند و برای رشد ریشه، شاخه، جوانه، گل و میوه مورد استفاده قرار می‌گیرند.
در درختان چندساله، ذخیره این کربوهیدرات‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا بخشی از نیازهای رشد و نمو در آغاز فصل بعد، پیش از آنکه برگ‌های جدید به‌اندازه کافی رشد کنند و فتوسنتز انجام دهند، از ذخایر قبلی تأمین می‌شود. میزان کربوهیدرات‌های ذخیره‌شده در درخت در طول فصل تغییر میکند. معمولاً با نزدیک‌شدن به زمان برداشت و پس از برداشت محصول، ذخایر کربوهیدراتی افزایش می‌یابند. این افزایش به آماده‌شدن درخت برای ورود به دوره خواب کمک میکند. پس از آن، در طول دوره خواب، بخشی از این ذخایر برای فعالیت‌های متابولیکی و حفظ بافت‌های زنده مصرف می‌شود و مقدار آنها کاهش می‌یابد.
ذخیره و مصرف کربوهیدرات‌ها فرآیندهایی پویا هستند و عواملی مانند خشکی و سایر شرایط محیطی می‌توانند بر آنها تأثیر بگذارند. همچنین، ارقام مختلف درختان میوه از نظر میزان و الگوی ذخیره کربوهیدرات‌ها با یکدیگر تفاوت دارند. در سال‌هایی که بار محصول درخت کم است، سهم بیشتری از کربن و مواد فتوسنتزی برای هر میوه در دسترس قرار می‌گیرد. در نتیجه، میوه‌ها معمولاً فرصت بیشتری برای رشد دارند و اندازه آنها افزایش می‌یابد. همچنین، گزارش شده است که با حذف میوه‌ها، غلظت قندها و کربوهیدرات‌ها در جوانه‌ها افزایش پیدا میکند.
بافت‌های مصرف‌کننده، مانند میوه‌ها و جوانه‌ها، معمولاً از مواد فتوسنتزی تولیدشده در برگ‌های نزدیک خود استفاده می‌کنند. با این حال، مواد فتوسنتزی و برخی پیام‌های محرک گلدهی می‌توانند از سایر بخش‌های درخت نیز به جوانه‌ها منتقل شوند. در شرایط بار محصول کم، غلظت نشاسته در جوانه‌های گل نیز بیشتر گزارش شده است. این موضوع نشان‌دهنده وجود رابطه‌ای منفی میان میزان بار محصول درخت و مقدار نشاسته ذخیره‌شده در جوانه‌ها است.
عوامل مؤثر در بروز سال‌آوری
سال‌آوری تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل درونی و بیرونی قرار دارد. این عوامل ممکن است به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر گلدهی، تشکیل میوه، رشد درخت و ذخایر غذایی آن تأثیر بگذارند.
عوامل بیرونی
عوامل بیرونی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
عوامل محیطی: مانند دما، رطوبت هوا، بارندگی، خشکی، شرایط خاک و سرمازدگی بهاره.
عوامل زیستی: مانند آفات و بیماری‌ها.
دما
دمای پایین در زمان گلدهی می‌تواند به اندام‌های گل آسیب برساند و مانع تشکیل میوه شود. برای مثال، چنین شرایطی در پرتقال رقم والنسیا در استرالیا گزارش شده است. دمای بسیار بالا یا پایین همچنین می‌تواند فعالیت حشرات گرده‌افشان، به‌ویژه زنبورها و مگس‌ها را مختل کند. این حشرات در شرایط دمایی نامناسب فعالیت پروازی کمتری دارند و در نتیجه، گرده‌افشانی و تشکیل میوه کاهش می‌یابد. بنابراین، دماهای نامناسب در زمان گلدهی، تشکیل میوه یا مراحل پس از آن می‌توانند با کاهش محصول، در شدت نوسانات باردهی و بروز سال‌آوری مؤثر باشند.
رطوبت هوا
رطوبت بسیار پایین یا بسیار بالای هوا می‌تواند فرایند گرده‌افشانی و تشکیل میوه را مختل کند. برای مثال، خشکی سطح کلاله یا اختلال در جوانه‌زنی دانه‌های گرده ممکن است باعث کاهش تشکیل میوه و افزایش ریزش گل‌ها شود. این شرایط در محصولاتی مانند آووکادو، زیتون، پرتقال و گریپ‌فروت اهمیت دارد.
بارندگی و خشکی
بارندگی نامناسب یا وقوع خشکی در زمان گلدهی می‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، میزان تشکیل میوه را کاهش دهد و یک سال پربار را به سالی کم‌بار تبدیل کند. برای مثال، بارندگی در دوره گلدهی انبه علاوه بر تأثیر بر گرده‌افشانی و تشکیل میوه، شرایط مناسبی برای گسترش بیماری‌هایی مانند سفیدک پودری و آنتراکنوز فراهم میکند و می‌تواند موجب کاهش محصول شود.
سرمازدگی بهاره
سرمازدگی بهاره یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید در مناطق معتدل است. وقوع سرما در زمان حساس گلدهی می‌تواند به گل‌ها آسیب برساند و مانع تشکیل میوه شود. این موضوع به‌ویژه در ارقام حساس سیب، گلابی و سایر درختان میوه هسته‌دار اهمیت دارد.
خسارت سرمازدگی بهاره روی شکوفه های درخت
عوامل زیستی
آفات و بیماری‌ها با آسیب‌رساندن به برگ‌ها، گل‌ها و میوه‌ها می‌توانند بر عملکرد درخت و گلدهی سال بعد تأثیر بگذارند. آسیب به برگ‌ها با کاهش سطح فتوسنتزکننده، ممکن است تولید و ذخیره کربوهیدرات‌ها را کاهش داده و تشکیل جوانه‌های گل را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، اگر خسارت به گل‌ها و میوه‌ها موجب کاهش بار محصول شود، ممکن است از طریق کاهش اثرات بازدارنده بار زیاد میوه بر تشکیل جوانه گل، گلدهی سال بعد افزایش یابد.
آفت سوسک گرده خوار
عوامل درونی
عوامل درونی شامل ویژگی‌های ژنتیکی و فیزیولوژیک درخت هستند. از جمله این عوامل می‌توان به ژنوتیپ، پایه پیوندی، وضعیت برگ‌ها و الگوی گلدهی، سن و قدرت رشد درخت، گرده‌افشانی، تشکیل میوه، تأثیر بذرها و میوه‌های در حال رشد بر مهار گلدهی، رقابت میان اندام‌های رویشی و زایشی، نسبت کربن به نیتروژن، تعادل هورمونی، ریزش طبیعی جوانه‌ها و گل‌ها، بار بیش از حد محصول و وضعیت تغذیه‌ای درخت اشاره کرد.
تأثیر ژنوتیپ و رقم
ویژگی‌های ژنتیکی در تنظیم الگوی باردهی درختان میوه نقش مهمی دارند. برخی گونه‌ها و ارقام به‌طور طبیعی باردهی منظم‌تری دارند، درحالی‌که برخی دیگر بیشتر مستعد سال‌آوری هستند. حتی ممکن است یک رقم در یک منطقه باردهی منظمی داشته باشد، اما در منطقه‌ای دیگر به‌دلیل تفاوت شرایط محیطی، الگوی سال‌آوری نشان دهد. این موضوع نشان می‌دهد که بروز سال‌آوری تنها به ویژگی‌های ژنتیکی وابسته نیست و شرایط محیطی نیز در شدت آن نقش دارند.
شاخص سال‌آوری (BBI) میزان نوسان باردهی درخت را از یک سال به سال بعد نشان می‌دهد و به شناسایی ارقام مستعد سال‌آوری کمک میکند. هدف استفاده از این شاخص، کمک به مدیریت بهتر بار محصول و دستیابی به باردهی منظم‌تر در سال‌های متوالی است.
راهکارهایی برای مدیریت سال‌آوری
۱-مدیریت صحیح باغ
برخی اقدامات پایه‌ای در مدیریت باغ عبارت‌اند از:
- تأمین متعادل عناصر غذایی با استفاده از کودها و مقادیر توصیه‌شده
- تأمین آب کافی و مدیریت صحیح آبیاری، به‌ویژه پس از تشکیل میوه
انجام آبیاری در مراحل حساس درختان تاثیر زیادی در تقویت جوانه‌ها و جلوگیری از وارد شدن تنش به آنها می‌شود. اگر عملیات آبیاری به موقع و در زمان مناسبی صورت نگیرد جوانه‌ها ضعیف شده و گاها ریزش خواهند داشت و در نهایت در سال بعد با سال آوری درختان مواجه خواهیم شد.
اجرای صحیح این اقدامات به حفظ سلامت درخت، بهبود وضعیت تغذیه‌ای و رشد مناسب آن کمک میکند و می‌تواند شدت نوسانات باردهی را کاهش دهد.
۲-استفاده از مواد شیمیایی و تنظیم‌کننده‌های رشد گیاهی
برخی ترکیبات شیمیایی و تنظیم‌کننده‌های رشد گیاهی می‌توانند با تأثیر بر گلدهی، تشکیل میوه و رشد رویشی، در مدیریت سال‌آوری مؤثر باشند. از جمله ترکیباتی که در پژوهش‌های مختلف برای تنظیم گلدهی و باردهی بررسی شده‌اند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مورفاکتین‌ها
- اتفون
- یون آمونیوم
- سیتوکینین‌ها
- نیترات پتاسیم
- مالئیک هیدرازید
- سایکوکل
- پاکلوبوترازول
- جیبرلیک اسید
- نفتالین استیک اسید
افزایش سطح سیتوکینین، بهبود وضعیت کلروفیل و جذب عناصر معدنی و همچنین تغییر در توزیع کربوهیدرات‌ها در بخش‌های مختلف گیاه، می‌توانند در ایجاد تعادل مناسب میان کربن و نیتروژن نقش داشته باشند و شرایط را برای گلدهی طبیعی فراهم کنند. همچنین غلظت مناسب جیبرلیک اسید در کنار غلظت اکسین می‌تواند رشد زایشی درخت را در سال بعد بهبود دهد. لازم به ذکر است که اثر تنظیم‌کننده‌های رشد به گونه و رقم گیاهی، زمان و غلظت مصرف و وضعیت باردهی درخت بستگی دارد.
۳-استفاده از پایه‌های مناسب
پایه پیوندی می‌تواند بر قدرت رشد، وضعیت تغذیه‌ای و الگوی باردهی درخت تأثیر بگذارد و در نتیجه، شدت سال‌آوری را نیز تغییر دهد. انتخاب پایه مناسب و سازگار با رقم پیوندی می‌تواند یکی از ابزارهای مدیریت رشد و باردهی باشد. البته میزان تأثیر پایه بر سال‌آوری به ترکیب پایه و پیوندک و شرایط محیطی بستگی دارد.
۴-انتخاب ارقام با باردهی منظم‌تر
کاشت ارقامی که به‌طور طبیعی باردهی منظم‌تری دارند، یکی از راهکارهای مناسب برای کاهش مشکلات ناشی از سال‌آوری است. در زمان انتخاب رقم باید علاوه بر الگوی باردهی، عواملی مانند کیفیت میوه، عملکرد اقتصادی و سازگاری با شرایط اقلیمی منطقه نیز در نظر گرفته شوند.
۵-هرس
هرس با حذف بخشی از شاخه‌ها و جوانه‌های بارده، می‌تواند میزان بار محصول را تنظیم کند و شرایط رشد شاخه‌های باقی‌مانده را تغییر دهد. هدف اصلی از هرس، حفظ تعادل مناسب میان رشد رویشی و زایشی درخت است. این روش در مدیریت باردهی انبه، گریپ‌فروت، نارنگی و پرتقال رقم والنسیا کاربرد دارد. شدت و زمان هرس باید با توجه به رقم، نوع شاخه‌های بارده و وضعیت رشد درخت تعیین شود، زیرا هرس نامناسب ممکن است رشد رویشی را بیش از حد افزایش دهد یا محصول سال بعد را کاهش دهد. همچنین در زمان هرس باید شاخه‌های بارده هر گونه را در نظر گرفت. برای مثال، میوه درخت هلو روی شاخه‌های یک‌ساله تشکیل می‌شود، در حالی که در برخی گونه‌ها مانند سیب و گلابی، باردهی عمدتاً روی شاخه‌های کوتاه میوه ده انجام می‌گیرد. بنابراین، شناخت نوع شاخه‌های بارده هر گونه در زمان هرس اهمیت زیادی دارد.
۶-تنک‌کردن میوه‌ها
تنک‌کردن به معنای حذف بخشی از میوه‌های اضافی، به‌ویژه در سال‌های پربار، برای کاهش بار محصول درخت است. زمانی که تعداد میوه‌ها بیش از ظرفیت درخت باشد، بخش زیادی از مواد غذایی و کربوهیدرات‌های تولیدشده صرف رشد آنها می‌شود. این موضوع می‌تواند تشکیل جوانه‌های گل برای سال بعد را محدود کند. با تنک‌کردن به‌موقع میوه‌ها، فشار ناشی از بار سنگین محصول کاهش می‌یابد و درخت فرصت بیشتری برای حفظ ذخایر غذایی و تشکیل جوانه‌های گل خواهد داشت. تنک‌کردن علاوه بر کمک به مدیریت سال‌آوری، می‌تواند باعث افزایش اندازه میوه، بهبود کیفیت محصول در زمان برداشت و کاهش خطر شکستن شاخه‌ها شود. با این حال، میزان و زمان تنک‌کردن باید با توجه به رقم، سن درخت و ظرفیت باردهی آن تعیین شود. مدیریت مناسب بار میوه، در کنار سایر اقدامات باغبانی، می‌تواند شدت نوسانات باردهی را کاهش دهد.
تنک کردن میوه ها (حذف بخشی از میوه‌های اضافی)
۷-برداشت زودهنگام
برداشت زودهنگام میوه‌ها از درختان در سال پربار می‌تواند رقابت میوه‌ها برای مصرف مواد غذایی را کاهش دهد و شرایط مناسب‌تری برای گلدهی مجدد در فصل بعد فراهم کند.
۸- استفاده از تری ست بعد از برداشت محصول
مصرف تری‌ست پس از برداشت می‌تواند به بهبود وضعیت تغذیه‌ای و حفظ فعالیت‌های متابولیکی درخت کمک کند. پس از برداشت، برگ‌های سالم همچنان به فتوسنتز ادامه می‌دهند و بخشی از مواد فتوسنتزی را در اندام‌های ذخیره‌ای درخت انباشته می‌کنند. تأمین مناسب عناصر غذایی می‌تواند از فعالیت جوانه‌ها و فرایندهای مرتبط با تشکیل جوانه گل حمایت کند. این شرایط به بهبود گلدهی و باردهی در فصل آینده کمک کند. مصرف تری‌ست در کنار مدیریت صحیح بار محصول، می‌تواند به کاهش نوسانات باردهی و مدیریت بهتر سال‌آوری کمک کند. این ترکیب دارای مس (۰.۵ %)، بر (۴ %)، روی (۸.۵ %)، پتاسیم (۷ %)، نیتروژن (۲ %) و اسیدهای آمینه (۵ %) میباشد که هر یک از اجزای تشکیل دهنده آن نقش بسزایی در گیاه ایفا میکند.
منابع
Campbell, T., & Kalcsits, L. (2024). Strategies to overcome biennial bearing in apple–a review. European Journal of Agronomy, ۱۵۸, ۱۲۷۲۱۳.
Krasniqi, A.L., Damerow, L., Kunz, A., Blanke, M.M., 2013. Quantifying key parameters as elicitors for alternate fruit bearing in cv. ‘Elstar’ apple trees. Plant Sci. 212, 10–۱۴. https://doi.org/10.1016/j.plantsci.2013.07.009.
Goldschmidt, E.E., Sadka, A., 2021. Yield alternation: horticulture, physiology, molecular biology, and evolution. Hort. Rev. 48, 363–۴۱۸. https://doi.org/10.1002/ 9781119750802.
Fioravanco, J.C., Czermainski, A.B.C., 2018. Biennial bearing in apple cultivars. Rev. Ceres, Vicosa 65 (2), 144–۱۴۹. https://doi.org/10.1590/0034-737×۲۰۱۸۶۵۰۲۰۰۰۵.