انجیر به دلیل کاربردهای متنوع خود در سراسر جهان از تقاضای بالایی برخوردار است و به‌صورت میوه تازه، میوه خشک و محصولات فرآوری‌شده صنعتی به بازار عرضه میشود. انجیر سرشار از ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، کلسیم، پتاسیم، منیزیم و ویتامین K است. همچنین به دلیل دارا بودن قندهای طبیعی، منبعی طبیعی برای تأمین انرژی محسوب میشود. در حال حاضر، سطح زیر کشت انجیر در جهان حدود ۲۹۲,۷۵۵ هکتار در بیش از ۵۰ کشور برآورد شده است و مناطق مختلف جهان را شامل میشود. این پراکنش گسترده نشان‌دهنده سازگاری بالای این گونه با شرایط اقلیمی متنوع است. در میان کشورهای تولیدکننده، ترکیه بیشترین سطح زیر کشت انجیر را به خود اختصاص داده است. درخت انجیر در کنار نخل خرما به‌عنوان یکی از محصولات بالقوه برای تنوع‌بخشی به تولید در مناطق خشک مطرح شده است.
در بیشتر مناطق ایران انجیرکاری به صورت دیم است. رشد میوه انجیر را می‌توان با یک منحنی رشد دوبخشی سیگموئیدی توصیف کرد که شامل سه مرحله است .در مرحله اول، رشد سریع اندازه میوه عمدتاً در نتیجه تقسیم گسترده سلولی رخ می‌دهد. در مرحله دوم، رشد میوه متوقف یا بسیار کند میشود. در مرحله سوم، رشد سریع میوه عمدتاً ناشی از انبساط سلولی است. در این مرحله، انجیر وارد فرآیند رسیدگی میشود، رنگ پوست و بافت داخلی گل‌آذین تغییر می‌کند، قندها و اسیدها در میوه تجمع می‌یابند و ترکیبات فراری تولید می‌شوند که مشابه آنها در بسیاری از میوه‌های گوشتی مشاهده میشود.
فرآیند رسیدگی در انجیر بسیار سریع است و تنها چند روز طول می‌کشد. در پایان مرحله سوم، اندازه میوه حدود دو تا سه برابر اندازه آن در مرحله دوم میشود و تغییر رنگ پوست در اثر تجمع آنتوسیانین‌ها رخ می‌دهد. وزن خشک میوه نسبت به مرحله دوم حدود ۷۰ درصد افزایش می‌یابد و میزان قندهای کل نیز حدود ۹۰ درصد بیشتر میشود. همچنین، میوه آب بیشتری جذب کرده و نرم میشود تا به حالت قابل مصرف برسد.
مطالعه پاسخ‌های درختان به تنش‌های محیطی، به‌ویژه در مناطق مدیترانه‌ای که با کمبود آب و دمای بالا مواجه هستند، از اهمیت زیادی برخوردار است. ازاین‌رو، در سال‌های اخیر توجه بیشتری به درخت انجیر معطوف شده است، زیرا این گیاه توانایی بالایی برای زنده مانی در شرایط سخت محیطی دارد و می‌تواند جایگزین برخی از محصولات میوه ای حساس‌تر به خشکی شود.
مناطق تولید انجیر به دلیل بارندگی ناکافی یا کاهش مدت زمان آبیاری با دوره های خشکی مواجه می‌شوند. تنش خشکی طولانی مدت می‌تواند آسیب‌های شدیدی به گیاه وارد کند. برخی شاخص‌ها را برای غربالگری سریع ارقام انجیر مورد بررسی قرار دادند و گزارش کردند که درختان متحمل به خشکی دارای محتوای نسبی آب بالاتر و جرم سطحی برگ بیشتری بودند، درحالی‌که ارقام حساس به خشکی، پتانسیل آب ساقه پایین‌تر و اختلال در پایداری غشای سلولی نشان دادند.
هنگامی که درخت انجیر تحت تنش آبی قرار می‌گیرد، ریزش شدید برگها رخ می‌دهد که به‌عنوان سازوکاری برای جلوگیری از اتلاف بیش از حد آب از طریق تعرق در نظر گرفته میشود.
میوه‌های نارس ریزش کرده انجیر رقم سبز
انجیر از نظر نیاز به گرده‌افشانی به تیپ‌های مختلفی تقسیم میشود. برانجیر، انجیر نر است که گل‌های نر و گل‌های ماده کوتاه خامه دارد و منبع تولید گرده به شمار می‌رود. در مقابل، انجیر ازمیر یا اسمیرنا از انجیرهای خوراکی است که برای تشکیل و حفظ محصول اصلی به گرده‌افشانی نیاز دارد. در این فرایند، زنبور اختصاصی انجیر (بلاستوفاگا) گرده را از برانجیر به گل‌های ماده انجیر ازمیر منتقل می‌کند. در نتیجه، گرده‌افشانی موفق موجب تشکیل و رشد طبیعی میوه میشود. در حالی که در صورت نبود گرده‌افشانی، میوه‌های محصول اصلی انجیر ازمیر معمولاً پیش از رسیدگی ریزش می‌کنند.
درختان انجیر به طور معمول هرساله میزان زیادی میوه تولید می‌کنند و در برخی از مواقع تعدادی از میوه ها به یکی از دلایل زیر ریزش می‌کند.
۱- انتخاب ارقام نامناسب از نظر گرده افشانی با توجه به محل اقلیم
به عنوان مثال انتخاب ارقام انجیر گروه ازمیر در مناطقی که درختان برانجیر وجود ندارد یا در فصل گرده افشانی درجه حرارت به بالای ۴۰ درجه سلسیوس می‌رسد.
۲- آفات و بیماری‌ها
خسارت بیماری زنگ انجیر و آفت کنه منجر به ریزش برگ میشود. برهنگی درختان ارقام حساس، به دنبال آفتاب سوختگی تنه و فقدان مواد غذایی در نهایت منجر به ریزش میوه نارس خواهد شد. در خاک‌های شنی، خسارت نماتدها منجر به کاهش قدرت درخت و میزان رشد رویشی نامناسب خواهد شد و میوه‌های نارس ریزش پیدا می‌کنند.
۳- شرایط نامساعد اقلیمی
خسارت شدید سرمازدگی منجر به مرگ قسمتهای هوایی درخت میشود و حتی در برخی ارقام پس از سرمازدگی میوه های تولید شده روی پاجوشها نیز ریزش خواهند نمود.گاهی اوقات چوب درخت آسیب میبیند (سرمازدگی) ولی نمی میرد در این شرایط با وجود تشکیل برگ و میوه، برگها ریز و میوه ها به صورت نارس میریزند. وجود دوره های گرم طولانی در زمان تشکیل میوه منجر به ریزش مقداری از میوه ها قبل از بلوغ خواهد شد. افزایش تنها سه درجه سلسیوس بالاتر از دمای بهینه (۲۷ درجه سلسیوس) منجر به کاهش چشم گیر رشد زنبورهای گرده افشان انجیر در طول عمر و فعالیت آنها خواهد شد. به طوری که در درجه حرارت ۳۸ درجه سلسیوس طول عمر آنها به کمتر از یک ساعت خواهد رسید، بنابراین کاهش جمعیت زنبور در اثر گرمای هوا در زمان گرده افشانی نقش موثری در ریزش میوه نارس انجیر دارد. افزایش درجه حرارت در فصل گرده افشانی به صورت مستقیم و غیر مستقیم منجر به کاهش راندمان گرده افشانی خواهد شد به طوری که منجر به کاهش قوه نامیه دانه گرده (اثر مستقیم) و از طرف دیگر منجر به کاهش رطوبت میوه برانجیر و تنگتر شدن دهانه آن و کاهش خروج و تلفات زنبور بلاستوفاگا (اثر غیر مستقیم) خواهد شد. گرمای شدید منجر به مرگ و میر زنبور در تاج درخت انجیر خوراکی خواهد شد.
۴- مدیریت ضعیف گرده افشانی در انجیرهای گروه ازمیر
کاهش رطوبت خاک به همراه گرمی هوا در هنگام تبدیل گل آذین به میوه یکی از دلایل ریزش میوه های نارس میباشد.
رشد رویشی بیش از حد و ایجاد رقابت شدید بین رشد رویشی و میوه بر سر مواد غذایی از جمله ترکیبات کربوهیدراتی و نیتروژنی درخت یکی از دلایل مهم و غیر مستقیم ریزش میوه نارس در انجیر میباشد. به طور معمول در شرایطی که رشد رویشی درخت بیش از اندازه و غیر معمول باشد تعداد میوه برداشت شده کاهش معنی داری خواهد یافت.
مصرف بی‌رویه سموم، استفاده از انجیرهای وحشی، عدم آگاهی از اصول فنی گرده‌افشانی و انتخاب برانجیر نامناسب، همچنین بارندگی شدید و آبشویی عناصر غذایی، می‌تواند با کاهش کارایی گرده‌افشانی و جوانه‌زنی دانه گرده، موجب ریزش میوه های نارس انجیر شود.
با توجه به تنوعی که در علل ریزش میوه های نارس انجیر وجود دارد، می‌توان توصیه‌های مختلفی را بر اساس علت اصلی ایجادکننده این ریزش داشت:
جدول ۱- توصیه‌های فنی ارائه شده برای کنترل ریزش انجیر
| علت ریزش | توصیه‌های فنی ارائه شده |
| زمان نامناسب گرده افشانی | بلوغ گرده و زنبور، قطر میوه زمان گرده افشانی حدود یک سانتی متر باشد. |
| برانجیر فاقد گرده | استفاده از رقم مناسب برانجیر مثل دانه سفید |
| برانجیر بدون زنبور | استفاده از رقم مناسب برانجیر مثل پوزدنبالی، توجه به تکرار سیکل زنبور |
| حمله شدید نماتد | بکارگیری برنامه مدیریت تلفیقی برای کاهش خسارت |
| آلودگی به مگس میوه | عدم استفاده از برانجیر آلوده |
| کمبود عناصر غذایی | رفع کمبود عناصر غذایی به ویژه ریزمغذی‌های دخیل در تلقیح، تعیین حد بحرانی عناصر در انجیر و همچنین استفاده از ضد تنش مانند بوتامیسول، بوتامیسول پرو و ویتالیم فورت |
| دوره گرده افشانی نامناسب | رعایت دوره گرده افشانی سه روز یکبار از زمان پذیرش گرده تا یک ماه |
| روش نامناسب گرده افشانی | خودداری از روش سیخ، سیم و نخ کردن برانجیر و استفاده از ظرف مقوایی سیاه برای گرده افشانی |
| تنش آبی | مدیریت آبیاری و جلوگیری از تنش آبی در دوره رشد میوه |
منابع
Ammar, A., Aissa, I. B., Mars, M., & Gouiaa, M. (2020). Comparative physiological behavior of fig (Ficus carica L.) cultivars in response to water stress and recovery. Scientia Horticulturae, 260, 108881.
Owino, W. O., Manabe, Y., Mathooko, F. M., Kubo, Y., & Inaba, A. (2006). Regulatory mechanisms of ethylene biosynthesis in response to various stimuli during maturation and ripening in fig fruit (Ficus carica L.). Plant Physiology and Biochemistry, ۴۴(۵-۶), ۳۳۵-۳۴۲.
زارع، ح. جعفری،م. شریف زاده، ح. ر. (۱۳۹۹). ریزش میوه نارس انجیر. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی- موسسه تحقیقات علوم باغبانی.